Phytophthora is een agressieve waterschimmel (oömyceet) die bij buitentomaten toeslaat bij warm, vochtig weer. Hoewel tomaten in een kas meestal veilig zijn, is deze schimmel voor de  buitenteelt van tomaten de grootste bedreiging. 

Eenmaal besmet, verspreidt de ziekte zich razendsnel.

De kracht van Phytophthora-resistentie is geen chemisch trucje, maar een knap staaltje biologische archeologie. Het komt voort uit het terugbrengen van "vergeten" genen uit de wilde voorouders van onze gedomesticeerde tomaat.

Onze moderne consumptietomaat (Solanum lycopersicum) is door eeuwenlange selectie op smaak en grootte zijn natuurlijke weerstand tegen de gevreesde aardappelziekte kwijtgeraakt. Om resistentie te vinden, moesten veredelaars terug naar de basis: de wilde "bes-tomaat" (Solanum pimpinellifolium) uit Peru en Ecuador. Deze wilde tomatenplantjes overleven al duizenden jaren in vochtige gebieden waar de schimmel hoogtij viert.

 Wetenschappers hebben in dit wilde DNA specifieke resistentiegenen geïsoleerd, de zogeheten Ph-genen (Ph staat voor Phytophthora). De 5 belangrijkste Ph-genen zijn:

Dit was het eerste Phytophthora-resistentiegen dat werd ontdekt. Het is afkomstig uit Solanum pimpinellifolium en biedt een beperkte, ras-specifieke resistentie. In de praktijk bleek Ph-1 relatief snel doorbroken door nieuwe stammen van Phytophthora infestans. Daardoor wordt het tegenwoordig nauwelijks nog zelfstandig ingezet in commerciële tomatenrassen.

Ph-2 zorgt voor een duidelijke vertraging van de ziekteontwikkeling, maar biedt geen volledige bescherming bij hoge schimmeldruk. Het gen is vooral waardevol als onderdeel van een combinatie met andere resistentiegenen.

Ph-3 geeft tomatenplanten momenteel het krachtigste en meest betrouwbare resistentie tegen Phytophthora in tomaat. Het herkent de schimmel zeer vroeg en activeert een sterke hypersensitieve respons.

Ph-4 is eveneens afkomstig uit Solanum pimpinellifolium en werd later ontdekt. Het biedt brede, maar matige resistentie tegen verschillende Phytophthora-stammen. Op zichzelf is het minder effectief dan Ph-3, maar het kan de weerstand wel versterken wanneer het wordt gecombineerd met andere Ph-genen.

Ph-5 is een verzamelnaam voor meerdere, genetisch dicht bij elkaar liggende resistentieloci die zijn gevonden in wilde tomatenpopulaties. Deze genen tonen veelbelovende resistentie in onderzoek, maar worden (nog) beperkt toegepast in commerciële rassen, mede omdat de veredeling technisch complex is en de opbrengst- of smaakeffecten nog niet altijd optimaal zijn.

Hoewel er dus meerdere Ph-genen bestaan, vormt Ph-3 momenteel de ruggengraat van Phytophthora-resistentie in moderne tomatenrassen voor de buitenteelt. In combinatie met Ph-2 (en soms aanvullende genen zoals Ph-4) ontstaat een robuuste verdediging die bestand is tegen de snelle evolutie van de schimmel.

De resistentie werkt via een overgevoeligheidsreactie (Hypersensitive Response). Zodra de tomatenplant de eiwitten van de schimmel herkent, pleegt de geïnfecteerde cel direct "zelfmoord". De cel sterft af en wordt kurkdroog, waardoor de schimmel geen voedingsstoffen meer kan onttrekken en de verspreiding stopt. Je ziet dan een klein bruin stipje op het blad, maar de plant als geheel blijft gezond.

Omdat Phytophthora infestans zich razendsnel aanpast, is één gen vaak niet meer genoeg. De nieuwste rassen (zoals Primabella en Rondobella) maken gebruik van gene pyramiding: het stapelen van meerdere resistentiegenen (bijv. Ph-2 + Ph-3). Hierdoor moet de schimmel meerdere "sloten" tegelijk kraken om de plant ziek te maken, wat de kans op een geslaagde oogst enorm vergroot.

Bij het kiezen van tomatenzaden kom je verschillende termen tegen. Het is belangrijk om het verschil te kennen, zodat je weet wat je van je planten kunt verwachten:

Immuun: De plant kan de ziekte simpelweg nooit krijgen. In de natuur komt dit bij tomaten en Phytophthora helaas (nog) niet voor.

Resistent: De plant heeft een "ingebouwd defensiesysteem". Zodra de schimmel aanvalt, blokkeert de plant de verspreiding door aangetaste cellen direct af te stoten. De plant vecht dus actief terug.

Tolerant: De plant is wel vatbaar voor de schimmel, maar de symptomen blijven beperkt. De plant "lijdt er minder onder" en blijft redelijk doorgroeien en produceren, ondanks dat de ziekte aanwezig is. Je oogst is dus veiliger dan bij een standaard ras, maar de plant ziet er minder vitaal uit dan een resistent ras.

Mijn Tip: Voor de buitenteelt in Nederland en België adviseren wij altijd om te kiezen voor resistente tomatenrassen (zoals de Ph-2 + Ph-3 types). Deze bieden de allerbeste bescherming tegen ons wisselvallige klimaat.

Het betekent dat een tomatenplant over specifieke genen beschikt (zoals Ph-2 en Ph-3) waardoor hij de aardappelziekte (Phytophthora infestans) kan herkennen en bestrijden. De plant is niet immuun, maar kan de verspreiding van de schimmel in zijn eigen weefsel stopzetten.

Ja. Dit is vaak juist een goed teken! Dit is de zogenaamde "overgevoeligheidsreactie". De plant laat de geïnfecteerde cellen bewust afsterven (bruine stipjes) om te voorkomen dat de schimmel de hele plant overneemt. De plant overleeft, terwijl een niet-resistent ras direct zou weg rotten.

De meest betrouwbare rassen van dit moment zijn Rondobella en Primabella. Deze rassen zijn speciaal geselecteerd op hun vermogen om in ons natte klimaat zonder overkapping te overleven.

Lees ook: 5 meest Phytophthora resistente rassen

Vroeger was dat soms zo, maar de moderne veredeling heeft enorme sprongen gemaakt. Rassen zoals de Sweet Survivor (cherrytomaat) zijn zelfs specifiek geselecteerd op een hoog suikergehalte, waardoor ze net zo lekker zijn dan de bekende klassiekers.

Van zaadvaste tomatenrassen kan je de zaden het volgende seizoen weer zaaien. Van resistente tomatenrassen die F1-hybriden is het anders. Als je hier zaden van bewaart, krijg je volgend jaar planten die niet meer dezelfde eigenschappen (en dus niet meer dezelfde resistentie) hebben. Voor een gegarandeerde oogst kun je het beste elk jaar nieuwe zaden kopen.

Nee. De resistentie wordt verkregen via klassieke veredeling. Men kruist een smakelijke consumptietomaat met een wilde tomaat uit de Andes die van nature phytophthora resistent is. Dit proces duurt jaren, maar is 100% natuurlijk.

Resistentie is niet oneindig. Aan het einde van de herfst, als de dagen korter worden en de schimmeldruk extreem hoog is, kan de resistentie "doorbroken" worden. Het doel is echter dat de plant lang genoeg gezond blijft om al je tomaten te laten rijpen, wat bij deze resistente tomatenrassen bijna altijd lukt.

Zeker. Hoewel ze sterker zijn, helpt een open structuur de plant enorm. Door te dieven en overtollig blad te plukken, waait de plant sneller droog na een regenbui. Hoe minder lang het blad nat blijft, hoe minder hard de resistentie hoeft te werken.

Lees ook: Hoe tomaten dieven

Ja, maar deze zijn zeldzamer dan cherrytomaten. De Beef Survivor en de Vivagrande zijn uitstekende voorbeelden van grote vleestomaten die goed bestand zijn tegen de aardappelziekte in de buitenlucht.

Nee, dat is juist het grote voordeel! Phytophthora resistente tomatenrassen zijn specifiek ontwikkeld voor de vollegrondsteelt. Je kunt ze dus gewoon in de tuin of in potten op het terras zetten, zonder dat je een kas of afdakje tegen de regen nodig hebt. 

In een kas zou ik trouwens geen Phytophthora-resistente rassen planten; de productie is daarvan vaak toch wat lager of de smaak minder dan bij niet-resistente tomatenrassen.

Lees ook: Hoe buiten tomaten kweken!